Jærstrendene

Store delar av Jærstrendene, med unntak av Kolnes og ytre bø er verna som landskapsvernområde. Det betyr at formålet med vernet er å ta vare på det særprega kystlandskapet med strender, sanddyner, kulturbetinget mark og kulturhistoriske verdiar.

Det er åtte fuglefredningsområder langs Jærstrendene:

• Sandebukta-Børaunen-Einersvika i Randaberg kommune.
• Kolnes og Rott med tilhøyrande øyar og Håsteingruppa i Sola kommune.
• Strekningane Reve hamn – Orre og Vik – Skeie i Klepp kommune.
• Strekninga Nærlandssanden – Obrestad, Øyrvika ved Kvassheim fyr og Raunen utanfor Kvalbein i Hå kommune.

Desse områda har eit særleg vern for å sikre viktige hekke-, raste- og overvintringsområde for fuglar gjennom heile året. Dette inneber at det ikkje er tillate å øydeleggje leveområda eller næringsgrunnlaget til fuglane. Det er heller ikkje lov å skade eller fjerne reir og egg. I fuglefredingsområda er det forbode å plage, forstyrre, fange, skade eller på annan måte utsetje fuglane for unødig uro.

Formålet med plantefredinga er å ta vare på dei særprega og sårbare planteverdiane langs Jærstrendene for framtidige generasjonar. Plantefreding inneber at plantelivet i området er verna mot skade og inngrep. I plantefredingsområda er det ikkje tillate å plukke, grave opp, samle inn eller øydeleggje plantar. Vernet gjeld alle former for vegetasjon, både levande og daude, inkludert tre, buskar, blomster, urter, mose, lav og sopp,  opplistinga ikkje er uttømmande. Det er heller ikkje lov å skade eller forringe leveområda deira på noko vis. Unntaket er plukking av bær og matsopp til eige bruk.

Det er fleire plantefredningområder langs Jærstrendene:

• Børaunen i Randaberg kommune.
• På Sola flyplass
• Byberg sør i Sola kommune.
• Revtangen, eit område ved
• Orre i Klepp kommune.
• vest for Obrestad fyr.
• Sør-Reime
• Brusand
• To område ved Ogna i Hå kommune.

På Jærstrendene er enkelte område verna som geologiske naturminne. Desse verneområda skal ta vare på særlege geologiske førekomstar og landskapsformer som fortel historia om istidene, havet og utviklinga av Jærlandskapet gjennom tusenvis av år. Geologiske naturminne er den strengaste verneforma for enkeltståande geologiske førekomstar.

Vernet gjeld særleg verdifulle område med sanddyner, strandvollar, moreneavsetningar og andre spor etter dei naturlege prosessane som har forma kysten. I desse områda er det ikkje tillate å gjennomføre tiltak som kan skade, flytte eller endre dei geologiske formasjonane.

Formålet er å sikre at desse unike naturhistoriske verdiane blir bevarte for framtidige generasjonar og kan nyttast til naturopplevingar, undervisning og forsking.

Det eksisterer geologiske naturminner på Børaunen, Byberg, Orre og Reve.

Jærstrendene er særleg ved at vernet ikkje berre omfattar landareala, men også store sjøområde. Verneområdet strekkjer seg fleire stader ut i havet og omfattar viktige marine naturtypar, gruntvassområde og undersjøiske landskap. Føremålet er å ta vare på samanhengen mellom livet på land og i sjøen, og å sikre dei naturlege prosessane som formar kysten.

Dei marine områda er viktige leveområde for fisk, skaldyr, tang og tare, sjøfugl og ei rekkje andre artar. Grunne havområde og tareskogar fungerer som oppvekst- og næringsområde for mange marine organismar, samstundes som dei gir næring til fuglane som nyttar Jærstrendene gjennom heile året.

Vernet skal bidra til å ta vare på naturmangfaldet og hindre inngrep som kan skade dei marine naturverdiane. Mellom anna er det i delar av verneområdet restriksjonar på uttak av tang og tare, utfylling, dumping og andre tiltak som kan endre naturtilstanden.

Dei marine områda er ein viktig del av Jærstrendene og viser at vernet omfattar heile kystlandskapet, frå sanddynene på land til livet under havoverflata.

Eit av dei mest særprega landskapa i Noreg

Jærstrendene er eit av dei mest karakteristiske og verdifulle kystlandskapa i Noreg. Langs den om lag 70 kilometer lange kyststrekninga frå Tungenes i nord til Ogna i sør møtest hav, sand, stein, jordbrukslandskap og kulturhistorie i eit landskap som er utan sidestykke i landet.

Det opne landskapet, dei vide horisontane og nærleiken til Nordsjøen gir Jærstrendene eit særpreg som har forma både naturen og menneska som har levd her gjennom generasjonar.

Strender og sanddyner

Dei lange sandstrendene er kanskje det mest kjende kjenneteiknet ved Jærstrendene. Ved Bore, Orre, Hellestø, Vigdel og Brusand strekkjer strendene seg fleire kilometer langs havet. Bølgjer, havstraumar og vind flyttar stadig på sanden og formar landskapet.

Bak fleire av strendene ligg store sanddyner, skapte gjennom tusenvis av år då vinden har ført sand innover frå havet. Desse dynene er blant dei største og best utvikla i Noreg og gir leveområde for eit rikt plante- og dyreliv.

Frå sand til stein

Sjølv om Jærstrendene er mest kjende for sandstrendene, er landskapet svært variert. Mellom strendene finn vi rullesteinstrender, bergkyst og moreneryggar frå istida. Nokre stader er kysten mjuk og sanddekka, andre stader møter havet nakne svaberg og steinstrender som står imot dei kraftige stormane frå Nordsjøen.

Denne variasjonen gjer at landskapet stadig endrar karakter når ein ferdast langs kysten.

Eit ope kulturlandskap

Innanfor strendene ligg det opne jærlandskapet med jordbruksareal, beitemarker, steingardar og gardstun. Gjennom fleire hundre år har bønder forma landskapet gjennom slått, beite og dyrking. Resultatet er eit kulturlandskap der natur og menneskeleg bruk er tett vevde saman.

Beitande husdyr bidreg framleis til å halde landskapet ope og til å ta vare på mange av naturverdiane som er knytte til strandenger og beitemark.

Havet formar landskapet

Nordsjøen er den viktigaste landskapsarkitekten på Jærstrendene. Vind, bølgjer og stormar formar stadig strender, flyttar sand og påverkar vegetasjonen. Dei naturlege prosessane som skapte landskapet for tusenvis av år sidan, er framleis aktive i dag.

Dette gjer Jærstrendene til eit levande landskap i stadig endring, der naturkreftene framleis set sitt preg på kysten.

Eit landskap verdt å ta vare på

Samanspelet mellom hav, sanddyner, våtmarker, jordbrukslandskap og kulturminne gjer Jærstrendene til eit unikt område både nasjonalt og internasjonalt. Vernet skal sikre at dette særmerkte landskapet, med alle sine natur- og kulturverdiar, blir teke vare på for framtidige generasjonar.

Jærstrendene er ikkje berre ei samling strender, men eit heilt kystlandskap der natur, historie og menneske gjennom tusenvis av år har skapt noko heilt spesielt.

Jærstrendene er eit av dei viktigaste fugleområda i Noreg. Dei lange sandstrendene, gruntvassområda, våtmarkene og jordbrukslandskapet gir gode leveområde for ei rekkje fugleartar gjennom heile året. Området er særleg viktig for trekkfuglar som rastar og beitar langs kysten under vår- og hausttrekket.

Fugl

Fleire område langs Jærstrendene er verna som fuglefredingsområde for å ta vare på sårbare artar og viktige hekke-, raste- og overvintringsområde. Her kan ein oppleve store flokkar av gjæser, ender, vadarar og måsefuglar, medan artar som vipe, storspove og tjeld er karakteristiske innslag i kulturlandskapet.

Den internasjonale trekkruta langs Nordsjøen gjer Jærstrendene til ein viktig stoppestad for millionar av fuglar kvart år. For å unngå forstyrringar er det difor ferdselsavgrensingar i fleire fuglefredingsområde i delar av året. Gjennom omsynsfull ferdsel kan vi bidra til å ta vare på dette rike fuglelivet for framtida.

Pattedyr

Men Jærstrendene er mykje meir enn fuglar. Dei varierte naturtypane langs kysten gir også leveområde for ei rekke andre dyreartar. I det opne kulturlandskapet finn vi den karakteristiske jærharen, ein lokal bestand av hare som er godt tilpassa det flate og vindutsette landskapet på Jæren. Jæraren er eit velkjent innslag på beitemarker, jordbruksareal og i kystlyngheia. Jærharen skil seg frå mange andre harar ved at han ikkje skiftar til kvit vinterpels. Dei milde vintrane langs Jærkysten gjer at haren held den brungrå sommardrakta året rundt. Langs Jærstrendene kan ein av og til få auge på oteren, eit sky og nattaktivt rovdyr som trivst i overgangen mellom hav, ferskvatn og våtmark.

Insekt

Sanddynene og dei blomsterike strandengene husar eit rikt mangfald av insekt. Eit døme er strandmurerbia, ei solitær bie som byggjer reir i open og sandhaldig jord. Langs Jærstrendene finst også mange andre sandlevande insekt som er avhengige av varme, opne sandflater for å overleve. Desse artane er ofte sjeldne og sårbare for gjengroing, slitasje og nedbygging av leveområda sine.

Amfibier

I dammar, våtmarker og småvatn kan ein finne småsalamander. Dette amfibiet er avhengig av både vatn og land gjennom livssyklusen og er sårbart for drenering, forureining og tap av eigna leveområde. Salamandaren er difor ein viktig indikator på naturtilstanden i våtmarkene.

Mangfaldet av fuglar, pattedyr, amfibium og insekt viser kor viktig Jærstrendene er som leveområde for mange ulike artar. Det er samspelet mellom sandstrender, sanddyner, våtmarker, beitemarker og jordbrukslandskap som skaper grunnlaget for dette rike og varierte dyrelivet. Ved å ta vare på heile landskapet tek vi også vare på artane som er avhengige av det.

Plantelivet på Jærstrendene er blant det mest særprega og verdifulle vi finn i Noreg. Den lange kyststrekninga med sandstrender, sanddyner, strandenger, bergkyst og gruntvassområde skaper ei rekkje ulike leveområde for plantar. På grunn av det milde kystklimaet, den kalkrike påverknaden frå skjelsand og den kontinuerlege tilførselen av salt frå havet, finst det her mange artar som er sjeldne eller har si viktigaste utbreiing langs Sørvestlandet.

Særleg sanddynelandskapet gjer Jærstrendene unike i norsk samanheng. Dei store og samanhengande dynene husar eit spesialisert planteliv som er tilpassa vind, sandflukt, tørke og saltpåverknad. Mange av desse artane er avhengige av at sanden framleis er i rørsle og at områda ikkje gror att.

I verneområda langs Jærstrendene er fleire planteartar freda. Mellom dei mest kjende er strandkål, som veks på skjelsandstrender og i sanddyner, og østersurt, ein karakteristisk kystplante med blågrøne blad som trivst på stein- og grusstrender. Området har òg fleire artar av orkidear, som er særleg sårbare for inngrep og innsamling. Desse artane er ein viktig del av naturarven langs Jærkysten og er verna for å sikre at bestandane blir tekne vare på for framtida.

Det varierte plantelivet er grunnlaget for mykje av det biologiske mangfaldet på Jærstrendene. Blomstrande plantar gir mat til bier, humler og andre insekt, medan strandenger og dyner skaper leveområde for fuglar, smådyr og sjeldne insektartar. Vernet av plantelivet handlar derfor ikkje berre om å ta vare på enkeltartar, men om å bevare eit heilt naturmiljø som er unikt både regionalt og nasjonalt.

Under havoverflata yrer eit rikt marint liv. For å ivareta verdiene i havet er Jærstrendene også eit marint vern. Dei grunne kystområda, sandbotnane, tang- og tareskogene og skjera langs strendene gir leveområde for ei rekkje fisk, krepsdyr, blautdyr og andre marine organismar.

I strandsona kan ein finne krabbar, strandsniglar, blåskjel og sjøstjerner, medan tang- og tareskogar fungerer som viktige oppvekstområde for mange fiskeartar. Torsk, lyr, sei og sjøaure nyttar kystområda til næringssøk og oppvekst, og dei grunne havområda er viktige for både fisk og sjøfugl.

Sandbotnane utanfor strendene er langt frå livlause. Her lever børstemakk, muslingar og små krepsdyr som utgjer ein viktig del av næringsgrunnlaget for fisk og vadefuglar. Dei marine økosystema er tett knytte til fuglelivet på Jærstrendene, og mange av fugleartane er avhengige av det rike livet i sjøen for å finne mat.

Vi finner storalgane blæretang, sagtang og grisetang, medan dei djupare og meir bølgjeutsette områda er dominerte av stortare, som dannar tette tareskogar langs kysten. 

Tareskogane blir ofte omtala som havet sine regnskogar. Dei skaper skjul, mat og oppvekstområde for eit stort mangfald av fisk, krepsdyr, sniglar, muslingar og andre marine organismar. Mange fiskeartar er avhengige av tareskogen i delar av livssyklusen, og dei rike taresamfunna er også viktige næringsområde for sjøfugl. Stortaren er særleg viktig fordi den dannar store tredimensjonale strukturar som gir livsrom til ei mengd ulike artar.

Tang og tare spelar òg ei viktig rolle for sjølve kystmiljøet. Dei produserer oksygen, bind karbon, dempar bølgjekraft og bidreg til å stabilisere kystøkosystema. Tap av tareskog kan derfor få konsekvensar for mange andre artar og for naturmangfaldet langs kysten.

For å ta vare på desse verdiane er det ikkje tillate å sanke eller fjerne tang og tare i verneområda på Jærstrendene.

Eit sunt marint miljø er avgjerande for naturmangfaldet langs heile Jærkysten. Vern av strandsona, god vasskvalitet og omsyn til marine leveområde er viktig for å ta vare på det rike livet både under og over havflata.

Ei kyststrekning forma av is, hav og vind

Jærstrendene er ikkje berre kjende for det rike plante- og dyrelivet, men også for ein heilt spesiell geologi. Landskapet vi ser i dag er resultatet av eit samspel mellom berggrunn, isbrear, havnivåendringar, bølgjer og vind gjennom tusenvis av år. Dette har skapt eit variert og særprega kystlandskap som er unikt i norsk samanheng.

Langs Jærkysten finn vi lange sandstrender, steinstrender, moreneryggar, sanddyner og svaberg. Dei ulike landskapsformene ligg ofte side om side og fortel historia om korleis naturkreftene har forma kysten etter den siste istida.

Spor etter istida

Under den siste istida var Jæren dekt av ein fleire hundre meter tjukk isbre. Då klimaet vart varmare og isen trekte seg tilbake for om lag 11 000 år sidan, etterlet breen seg store mengder stein, grus og sand. Desse avsetningane dannar mange av morenane og strandvollane som pregar landskapet i dag.

I fleire område kan ein sjå tydelege spor etter isen i form av rundslipte berg, flyttblokker og ryggar av lausmassar. Desse geologiske formasjonane gir viktig kunnskap om korleis landskapet utvikla seg etter at isen forsvann.

Dei store sandstrendene

Jærstrendene omfattar dei største samanhengande sandstrendene i Noreg. Sanden kjem opphavleg frå materiale som vart knust av innlandsisen og seinare vaska ut og sortert av havet. Gjennom tusenvis av år har bølgjer og straumar flytta sand langs kysten og bygd opp dei vide strendene vi ser i dag.

Strendene er ikkje statiske. Kvar storm flyttar på sanden og endrar landskapet. Geologien langs Jærstrendene er derfor i stadig utvikling.

Sanddyner i verdsklasse

Bak fleire av strendene ligg store sanddyner. Dei er danna ved at vinden har blåse tørr sand frå strendene innover land. Over tid har sanden samla seg i store dyneområde som nokre stader når fleire meter over havnivået.

Sanddynene er blant dei mest spektakulære landskapsformene på Jæren og høyrer til dei største og best utvikla dynesystema i Noreg. Dei fungerer som naturlege barrierar mot stormflo og erosjon, samstundes som dei gir leveområde for mange spesialiserte plante- og dyreartar.

Rullesteinstrender og morenekyst

I tillegg til sandstrendene finn vi fleire stader rullesteinstrender og morenekyst. Her har bølgjene gjennom lang tid slipt steinar runde og glatte. Desse strendene er ofte bygde opp av materiale som vart etterlate av isbreane.

Morenekystane viser kor viktig istida har vore for utforminga av Jærlandskapet. Dei gir også livsgrunnlag for eigne plante- og dyresamfunn som skil seg frå dei som lever i sanddynene.

Geologiske naturminne

Fleire område langs Jærstrendene har stor geologisk verneverdi. Her kan ein studere landskapsformer og avsetningar som fortel historia om istidene, havet og klimaendringar gjennom fleire tusen år. Desse områda fungerer som naturlege "arkiv" som hjelper forskarar å forstå korleis landskapet har utvikla seg.

Geologien er derfor ein viktig del av vernegrunnlaget for Jærstrendene. Ved å ta vare på sanddynene, moreneryggane og dei naturlege prosessane langs kysten, sikrar vi at denne unike naturhistoria kan opplevast og studerast også i framtida.

Eit landskap i stadig endring

Sjølv om geologien fortel ei historie som strekkjer seg tusenvis av år tilbake i tid, er landskapet langs Jærstrendene framleis i endring. Bølgjer, vind og havstraumar flyttar stadig på sand og stein, formar nye dyner og bryt ned gamle landskapsformer. Jærstrendene er difor ikkje berre eit minne om fortida, men eit levande landskap der geologiske prosessar framleis er i arbeid kvar einaste dag.

Eit landskap forma av menneske gjennom tusenvis av år

Jærstrendene er meir enn storslått natur. Landskapet ber spor etter menneske som har budd, arbeidd og ferdast langs kysten i fleire tusen år. Frå gravrøyser frå bronsealderen, via kystbønder og små hamner, til forsvarsanlegg frå andre verdskrigen, fortel Jærstrendene historia om livet ved havet.

Spor frå forhistoria

Langs Jærkysten ligg ei rekkje gravrøyser som vitnar om busetnad heilt tilbake til bronsealderen og jernalderen. Gravrøysene vart ofte lagde på høgder nær sjøen, godt synlege for dei som ferdast langs kysten. Dei fungerte både som gravminne og som markeringar av makt, eigedom og tilhøyrsle.

Fordi dei ligg ope til mot havet, er mange av gravrøysene framleis tydelege innslag i landskapet. Dei minner oss om at Jærstrendene har vore ein viktig ferdselsveg og buplass i fleire tusen år.

Kystbonden

Gjennom generasjonar har folk på Jæren levd av kombinasjonen jordbruk og ressursane frå havet. Dei såkalla kystbøndene nytta dei magre jordressursane, samstundes som dei henta tang til gjødsel, dreiv fiske og sanka ressursar frå strendene.

Det barske klimaet og nærleiken til havet sette sitt preg på busetnaden. Gardane vart plasserte i le for dei sterkaste vindane, og steingardar vart bygde for å skjerme dyrka mark og husdyr. Dette kulturlandskapet er framleis ein viktig del av identiteten til Jæren.

Sjøen var lenge den viktigaste ferdselsåra langs kysten. Naturlege hamner og landingsplassar vart nytta av fiskarar, handelsfolk og sjøfarande gjennom hundreår. Stader som Obrestad, Sele, Tananger og Sirevåg har lange tradisjonar knytte til fiske, handel og sjøfart.

Mange av hamnene langs Jærkysten var små og utsette for vêret, men dei var avgjerande for kontakt mellom lokalsamfunna og omverda. Fyrtårn, naust og sjøhus minner framleis om den viktige rolla havet har spela for folket langs kysten.

Andre verdskrig

Under andre verdskrigen fekk Jærstrendene stor strategisk betydning. Den lange kyststrekninga vart rekna som eit mogleg invasjonsområde, og den tyske okkupasjonsmakta bygde derfor ei rekkje forsvarsanlegg som del av Atlanterhavsvollen.

Langs strendene og på nes og høgdedrag finn ein framleis restar etter bunkerar, kanonstillingar, løpegraver og observasjonspostar. Mange av desse anlegga er i dag synlege kulturminne som fortel om ei dramatisk tid i norsk historie. Ein kan også fleire stader sjå restar av stridsvognshinder, ofte omtala som Hitlertenner, som vart bygde for å hindre ei alliert landsetjing på strendene.

Eit levande kulturlandskap

Kulturhistoria på Jærstrendene er ikkje berre noko som høyrer fortida til. Beitande husdyr, steingardar, gardstun og gamle ferdselsvegar er framleis ein del av landskapet. Naturen og menneska har påverka kvarandre gjennom hundrevis av generasjonar og skapt eit kulturlandskap som er heilt særmerkt for Jæren.

Når vi tek vare på Jærstrendene, tek vi ikkje berre vare på naturverdiar, men også på ei rik historie om menneske, arbeid, sjøfart og liv langs havet gjennom fleire tusen år.

Det er laga fleire merka stiar og turløyper langs kysten, både for å letta ferdsla for turgåarar og for å skjerma sårbar natur og gardsdrift. I nokre område med fuglefreding er ferdsel avgrensa, så ver merksam på skilt. Utover dette gjeld ordinær allemannsrett.

Det er bandtvang for hund heile året langs Jærstrendene. I beiteområde og fuglefredingsområde må hunden alltid vere i band kortare enn 4 meter. Sjå brosjyren "Med hund på tur" for meir info. 

Takk for at du tar med deg søppel og at du ikkje startar bål på bakken i verneområdet. Holder me naturen fin, kan den nytes av fleire. God tur! 

Det er om lag 15 parkeringsplassar med toalett og søppeldunkar langs Jærstrendene. Dersom det er fullt på parkeringsplassane, så er det i grunnen det. Ikkje parker ulovleg. Planlegg litt på førehand, og ha eit alternativ på lur. 

På Orre og Kvassheim er det besøkssenter som har servering, informasjon, utstillingar og aktivitetar for besøkande. Sentra er ope i helgane og sommaren, men me tilrår å sjekke opningstider i forkant av besøket. 

Jærstrendene har mange flotte badestrender. Ver forsiktig med utgåande straumar, dei er oftast der bølgjene er minst, fordi straumen som går utover dempar bølgjene. Det er derfor ofte tryggare å bade der bølgjene er størst. 

Ein er velkomen til å ferdast med barnevogn og vanleg rullestol (med/utan motor) langs Jærstrendene, men ver merksam på at mange av turstiane ikkje er tilpassa hjul. 

Frilager tilbyr tilpassa framkomstmiddel til utlån for bruk på Sola og Ølberg. Har du behov for å bruke private hjelpemiddel tilpassa terreng (som hippocampe o.l.) må du søkje om dette, enten som engangsbruk, eller på en periode på opptil 5 år. Søknad skal sendast til: sfropost@statsforvalteren.no. Me har ikkje lov til å gje dispensasjon til bruk av ATV eller liknande motorisert ferdsel i verneområde på bakgrunn av tilrettelegging.

Konkurransar, bryllaup, festivalar og liknande på innanfor Jærstrendene landskapsvernområde krev godkjenning i forkant frå Statsforvaltaren. Sjå eige side for meir info. Skuletur med opptil to klassar eller kurs i mindre gruppar kan skje utan søknad. 

Det er stort sett ikkje lov å setje opp telt langs Jærstrendene. Utanfor verneområda gjeld vanlege reglar for telting. Solskjerming og skiftetelt er tillate på vegetasjonslause strandflatar, men ikkje i oppi sanddynene. 

Sport, ballspel og tilsvarande leik er tillate på vegetasjonslause strandflatar. Konkurransar krev søknad som arrangement. 

Vass-motorsport, seglbrett, kiting, bølgesurfing og anna brettsport er forbode i fuglefredingsområde frå 1. november til 31. mars. Utanom forbodsperioden er det ikkje lov å forstyrre fugl i fuglefredingsområde. 

Du kan sykle på bilvegar og turvegar langs Jærstrendene, men ikkje på stiar og i utmark. Andre hjulsportar er forbode i heile verneområdet. 

Du kan ri på stranda på Sande, Sola, Hellestø, Sele, Bore, Kvalbein og Raunen. Ri da på veg, turveg eller brei sti ut til strandflata, og andre område der du med tryggheit ikkje kan ri over vegetasjon. Sulky og liknande transportabelt utstyr er ikkje tillate. 

Du kan plukke vanlege blomar og plantar til eige bruk, men du skal ikkje "reinske" eit område. Orkidear, strandkål, østersurt og andre sjeldne artar er freda. Tang, tare og stein er ikke lov å sanka på Jærstrendene. Plukking av plantar er forbode i plantefredingsområda med unntak av matsopp og bær til eige bruk.

I fugleområde er all jakt forbode. Jakt på småvilt og fiske er elles lov etter avtale med grunneigar.